AZƏRBAYCAN MİLLİ KONSERVATORİYASI

«KONSERVATORİYA” №3 2

                                     Bayram  HACIZADƏ

                                                                                                      Əməkdar  incəsənət xadimi,

                                                                                                   Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, professor

                                                                                                      Email: azercatoon@gmail.com

 UOT: 73/76 

MƏZMUN VƏ FORMA VƏHDƏTİ UİLYAM HOQART VƏ CEYMS QİLREY YARADICILIĞINDA

Xülasə: Avropada orta əsrlərdən başlayaraq baş verən hadisələr, xalq kütlələrinin narazılığı, hakim dairələrin və kilsə nümayəndələrinin özbaşına­lığı, rüşvətə meylliyi və digər bu kimi hallar o dövrdə yaranmış rəsm əsərlə­rində də öz əksini tapmışdır. Avropa rəssamları U.Hoqart və C.Qilreyin karikatura yaradıcılığında forma və məzmun vəhdəti məqalənin əsas mövzusunu təşkil edir.

Açar sözlər: каrikatura, satira, senzura, qrotesk, tənqid, cəmiyyət, rəssam, yaradıcılıq

Av­ro­pa­nın gör­kəm­li rəs­sam­la­rı­nın ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da özün­də qro­tesk və ya tən­qi­di əh­va­li-ru­hiy­yə da­şı­yan sa­ti­rik rəsm­lə­ri bi­zim üçün çox bö­yük əhə­miy­yət kəsb edir. Cə­miy­yət­də, gün­də­lik hə­yat­da baş ve­rən ha­di­sə­lə­rə tən­qi­di mü­na­si­bət bil­dir­mək, bu ha­di­sə­lə­rə yu­mor­la ya­naş­maq Av­ro­pa in­cə­sə­nə­tin­də, ədə­biy­ya­tın­da, həm­çi­nin ge­niş xalq küt­lə­lə­ri ara­sın­da müx­tə­lif lə­ti­fə­lər, de­yim­lər for­ma­sın­da çox ge­niş ya­yıl­mış­dı. Bü­tün bun­lar rəs­sam­la­rın, xü­su­si­lə də ka­ri­ka­tu­ra us­ta­la­rı­nın əsər­lə­rin­də də öz ək­si­ni ta­pır­dı. Bu əsər­lər­də hə­dəf nöq­tə­si se­çi­lən şəx­sin kim­li­yi və ya ha­di­sə­nin ha­ra­da baş ver­mə­si o qə­dər də bö­yük əhə­miy­yət kəsb et­mir­di. Hə­dəf döv­rün ta­nın­mış si­ma­sı, nü­fuz­lu mə­mu­ru ya­xud han­sı­sa mi­fik qəh­rə­man ola bi­lər­di. Av­ro­pa­da or­ta əsr­lər­dən baş­la­ya­raq baş ve­rən ha­di­sə­lər, xalq küt­lə­lə­ri­nin na­ra­zı­lı­ğı, ha­kim dai­rə­lə­rin və kil­sə nü­ma­yən­də­lə­ri­nin öz­ba­şı­na­lı­ğı, rüş­və­tə mey­li və di­gər bu ki­mi hal­lar o dövr­də ya­ran­mış rəsm əsər­lə­rin­də də öz ək­si­ni tap­mış­dır.

XVI­II əsr­də İn­gil­tə­rə­də ka­ri­ka­tu­ra­nın ge­niş xalq küt­lə­lə­ri ara­sın­da ta­nın­ma­sın­da və müs­tə­qil janr ki­mi in­ki­şa­fın­da o döv­rün ta­nın­mış rəs­sa­mı, in­gi­lis bo­ya­kar­lı­ğın­da rea­liz­min ba­ni­si Uilyam Ho­qar­tın (Wil­li­am Ho­garth, 1697-1764) xid­mət­lə­ri da­nıl­maz­dır. Ka­ri­ka­tu­ra­nın Av­ro­pa xalq­la­rı­nın məi­şə­ti­nə da­xil ol­ma­sı bu gör­kəm­li şəx­siy­yə­tin adı ilə bağ­lı­dır. İc­ti­mai-si­ya­si sa­ti­ra­nın ya­ra­dı­cı­sı, qra­fik, in­cə­sə­nət nə­zə­riy­yə­çi­si U.Ho­qart öz rəsm­lə­ri və qra­vü­ra­la­rın­da cə­miy­yət­də gü­lüş do­ğu­ran adət və ənə­nə­lə­ri, gün­də­lik hə­yat­da baş ve­rən haq­sız­lıq­la­rı, qəd­dar­lıq­la­rı təs­vir edir, iro­ni­ya­ya və qro­tes­kə ge­niş yer ve­rir­di.

M.Y.Ger­man “Uilyam Ho­qart və onun döv­rü” (“Уильям Хогарт и его время”) ki­ta­bın­da döv­rü­nün dö­yü­şən əs­gə­ri, maa­rif­çi­si və fi­lo­so­fu ad­lan­dı­rı­lan U.Ho­qar­tın xid­mət­lə­ri haq­qın­da be­lə ya­zır: “Rəs­sa­mın dün­ya in­cə­sə­nə­ti ta­ri­xin­də və müa­sir təs­vi­ri sə­nə­tin in­ki­şa­fın­da xid­mət­lə­ri əvəz­siz­dir. Söz­süz ki, in­gi­lis maa­rif­çi rəng­kar­lı­ğı­nın for­ma­laş­ma­sı və son­ra­kı in­ki­şa­fı bu bö­yük sə­nət­ka­rın adı ilə bir­ba­şa bağ­lı­dır. U.Ho­qart nə­in­ki İn­gil­tə­rə­də, elə­cə də bü­tün Av­ro­pa­da ilk və ye­ga­nə maa­rif­çi bo­ya­kar rəs­sam ol­muş­dur” [1, s. 207]. Onun fəa­liy­yə­ti, ye­ni ide­ya­la­rı XVI­II əsr­də Av­ro­pa mə­də­niy­yə­ti­nə bö­yük tə­sir gös­tər­miş, hə­min dövr­də və özün­dən son­ra ya­şa­yıb ya­rat­mış rəs­sam­la­rın ya­ra­dı­cı­lı­ğın­da və bu jan­rın son­ra­kı in­ki­şa­fın­da müs­təs­na rol oy­na­mış­dır.

U.Ho­qar­tın 1744-cü il­də iş­lə­yib ha­zır­la­dı­ğı 6 rəsm­dən iba­rət “Dəb­li ni­kah” (ala­mo­de) se­ri­ya­sın­dan olan “Gənc ailə­nin evin­də sə­hər” (toy­dan son­ra) əsə­ri də təx­mi­nən ey­ni möv­zu­ya həsr olun­muş­dur. Yağ­lı bo­ya ilə iş­lən­miş bu əsə­rin­də rəs­sa­mın tən­qid hə­də­fi dəb­lə ya­şa­ma­ğa cəhd edən, əs­lin­də isə mad­di sı­xın­tı­la­rı­na bax­ma­ya­raq, əh­li-kef hə­yat tər­zi ke­çi­rən gənc in­gi­lis ailə­si­dir. Rəsm­də sə­hə­rə qə­dər ke­çi­ril­miş əy­lən­cə­lə­rin nə­ti­cə­si ola­raq da­ğı­dıl­mış, ye­rə sə­pə­lən­miş əş­ya­la­rı, aşır­dıl­mış stu­lu və s. gör­mək olar. Əsə­rin sağ tə­rə­fin­də baş ve­rən­lə­ri hə­lə də tam an­la­ma­yan gənc ər və ar­vad, sol tə­rə­fin­də isə hə­yə­ca­nı­nı və hey­rə­ti­ni giz­lə­də bil­mə­yən kre­di­tor (borc­la­rı­nı yığ­ma­ğa gə­lən mə­sul şəxs) təs­vir olun­muş­dur. He­sab­la­rı­nı, gə­lir-çı­xa­rı­nı ni­zam­la­ya bil­mə­yən, tən­bəl və lov­ğa ev sa­hib­lə­ri­nin bu la­qeyd­li­yin­dən və “hə­yat tər­zin­dən” dəh­şə­tə gə­lən mə­sul şəxs, çox eh­ti­mal ki, də­fə­lər­lə ey­ni və­ziy­yə­tin şa­hi­di olur. Ar­xa plan­da isə san­ki bü­tün bun­lar­dan za­ra gəl­miş və ta­qət­dən düş­müş qul­luq­çu­nu gör­mək olar. Rəsm­dən ay­dın olur ki, da­vam­lı ola­raq ke­çi­ri­lən iç­ki və kef məc­lis­lə­ri, əy­lən­cə­lər və is­raf­çı­lıq nə­ti­cə­sin­də bu ailə­ni qar­şı­da müf­lis­lik göz­lə­yir. O döv­rün ti­pik ha­di­sə­lə­rin­dən bi­ri­ni bü­tün çıl­paq­lı­ğı ilə gös­tə­rən rəs­sam, ey­ni za­man­da bu ya­lan­çı zən­gin­li­yə – di­var­dan asıl­mış və in­cə­lik­lə iş­lən­miş rəsm əsər­lə­ri­nə, ba­ha­lı çıl­çı­raq, daş-qaş­la bə­zə­dil­miş so­ba və xal­ça­la­ra, bü­tün bu sü­ni­li­yə is­teh­za edir­di (şə­kil 1).

Hər bir əsə­rin­də seç­di­yi hə­də­fə, tən­qid et­di­yi qəh­rə­ma­na və ya ha­di­sə­yə son də­rə­cə kəs­kin ya­naş­ma­sı ilə se­çi­lən Ho­qart əs­lin­də öz döv­rü­nün re­al mən­zə­rə­si­ni əks et­di­rir­di. “Ho­qar­tın əsər­lə­rin­də üs­lub ba­xı­mın­dan mü­əy­yən mə­na­da fran­sız ro­ko­ko rəs­sam­la­rı­nın ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na ox­şar­lıq hiss olun­sa da, iş­lə­mə tex­ni­ka­sı, elə­cə də sə­ti­ral­tı mə­na­nı ta­ma­şa­çı­ya çox in­cə­lik­lə və yu­mor­la çat­dır­maq ba­ca­rı­ğı onun əsl in­gi­lis ənə­nə­lə­ri­nə sa­diq­li­yi­ni açıq-ay­dın gös­tə­rir” [2].

s%c9%99kil-1

XVI­II əs­rin 30-cu il­lə­ri­nin so­nun­da U.Ho­qart həm port­ret us­ta­sı, həm də sa­ti­rik rəs­sam ki­mi özü­nün ən gö­zəl əsər­lə­ri­ni ya­rat­mış­dır. “Gö­rüş­dən əv­vəl və son­ra” (1736), “Səy­yah akt­ri­sa­lar” (1738), “Əx­laq­sız qa­dı­nın aqi­bə­ti” (1738), “Kü­bar cə­miy­yə­ti­nə aid ol­maq is­tə­yi”, “Ya­xa­la­nan qa­dın” ki­mi rəsm­lə­rin­də o, nü­fuz qa­zan­maq is­tə­yi­ni, var-döv­lə­tə çat­maq xa­ti­ri­nə möv­cud də­yər­lə­ri sa­tan in­san­la­rı, mə­nə­viy­yat­sız­lı­ğa apa­ran yol­la­rı özü­nə­məx­sus sa­ti­rik va­si­tə­lər­lə gös­tər­miş­dir.

O, “Sər­xoş­luq kü­çə­si” (Pi­və kü­çə­si, 1751), “Cin dön­gə­si” (1751) qra­vü­ra­la­rın­da in­san­la­rın tam küt­ləş­mə­si­nə və on­lar­da in­sa­ni key­fiy­yət­lə­rin iti­ril­mə­si­nə gə­ti­rən sər­xoş­lu­ğun dəh­şət­lə­ri­ni, “Qəd­dar­lı­ğın son həd­di” əsə­rin­də ha­kim­lə­rin qəd­dar­lı­ğı­nı gös­tər­mə­yə, “Yat­mış­lar” əsə­rin­də isə din­də möv­cud olan sü­ni­li­yi, sa­vad­sız, məh­dud dü­şün­cə­li ru­ha­ni­lə­rin əsl si­ma­la­rı­nı aç­ma­ğa na­il ol­muş­dur.

s%c9%99kil-2

İn­gil­tə­rə­nin ic­ti­mai-si­ya­si hə­ya­tı­nın ən du­man­lı tə­rəf­lə­ri­ni açıb gös­tə­rən “Par­la­ment seç­ki­lə­ri” (1753-1754) ad­lı dörd və­rəq­lik əsə­rin­də Ho­qart par­ti­ya­la­rın yer­lər­də gü­lünc mü­ba­ri­zə­si­ni, on­la­rın xəs­tə və sə­feh in­san­lar­dan səs top­la­ma­sı­nı gös­tər­mək­lə əs­lin­də bur­jua seç­ki sis­te­mi­nin sax­ta­lı­ğı­nı if­şa edir­di. Rəs­sa­mın 1758-ci il­də iş­lə­yib ha­zır­la­dı­ğı “Məh­kə­mə” əsə­rin­də müa­sir in­gi­lis cə­miy­yə­ti­nin məh­kə­mə sis­te­min­də­ki əyin­ti­lə­rin, ça­tış­ma­maz­lıq­la­rın özü­nə­məx­sus yu­mor­la if­şa­sın­da ger­çək­lik qə­tiy­yən təh­rif edil­mir­di (şə­kil 2).

 XVI­II yü­zil­li­yin or­ta­la­rı­na qə­dər Av­ro­pa rəs­sam­la­rı ət­raf­da mü­şa­hi­də edi­lən ha­di­sə­lər­dən gö­tür­dük­lə­ri səh­nə­lə­ri, ta­ri­xi epi­zod­la­rı öz əsər­lə­rin­də təs­vir edər­kən çox na­dir hal­lar­da möv­cud çər­çi­və­lər­dən, ənə­nə­vi qay­da­lar­dan kə­na­ra çı­xır­dı­lar. Bu mə­na­da U.Ho­qart və onun ki­mi di­gər no­va­tor rəs­sam­la­rın ya­ra­dı­cı­lı­ğı, əl­bət­tə, is­tis­na idi. İn­gil­tə­rə­də ilk in­cə­sə­nət nə­zə­riy­yə­çi­lə­rin­dən bi­ri ol­muş U.Ho­qart si­ya­si ka­ri­ka­tu­ra sa­hə­sin­də də müs­təs­na xid­mət­lər gös­tər­miş, bir çox sə­nət adam­la­rı­nın bu jan­ra mü­ra­ci­ət et­mə­si­nə cid­di zə­min, mün­bit şə­ra­it ya­rat­mış­dır. Be­lə rəs­sam­lar sı­ra­sın­da əsa­sən ka­ri­ka­tu­ra­çı ki­mi ta­nın­mış və şöh­rət qa­zan­mış gör­kəm­li in­gi­lis rəs­sa­mı, Ceyms Qil­re­yin (Ja­mes Gill­rey, 1757-1815) ya­ra­dı­cı­lı­ğı və fəa­liy­yə­ti xü­su­si qeyd olun­ma­lı­dır. Lon­don Rəs­sam­lıq Aka­de­mi­ya­sı­nın mə­zu­nu, döv­rü­nün pe­şə­kar rəs­sam­la­rın­dan bi­ri ol­muş C.Qil­rey sə­lə­fi U.Ho­qar­tın əsər­lə­rin­də mü­şa­hi­də olu­nan sa­ti­rik mo­tiv­lə­rə is­ti­nad edə­rək özü­nün bu sa­hə­də­ki fəa­liy­yə­ti­ni da­ha da ge­niş­lən­dir­miş­dir. XVI­II əs­rin son­la­rı, XIX əs­rin əv­vəl­lə­rin­də məhz C.Qil­re­yin məh­sul­dar və məq­səd­yön­lü fəa­liy­yə­ti nə­ti­cə­sin­də ka­ri­ka­tu­ra bir sə­nət nö­vü ki­mi in­ki­şaf et­miş, ge­niş xalq küt­lə­lə­ri ara­sın­da da­ha da ta­nı­na­raq, təs­vi­ri sə­nə­tin müs­tə­qil bir jan­rı­na çev­ril­miş­dir.

“Ta­nın­mış qra­vü­ra us­ta­sı C.Qil­rey “Rod­di at be­lin­də” (“Roddy on Hor­se­back”) ad­lı ilk ka­ri­ka­tu­ra­sı­nı 1779-cu il­də iş­lə­yib ha­zır­la­mış­dır. La­kin bu­na bax­ma­ya­raq, ge­niş ic­ti­ma­iy­yət ara­sın­da po­pul­yar­lı­ğı rəs­sa­ma bir ne­çə il son­ra –1782-ci il­də ad­mi­ral Ro­di­nin fran­sız­lar üzə­rin­də qə­lə­bə­si­nə həsr olun­muş iki ka­ri­ka­tu­ra­nın çap olun­ma­sı gə­tir­miş­dir. Əsa­sən si­ya­si ka­ri­ka­tu­ra sa­hə­sin­də ça­lış­mış rəs­sa­mın məh­sul­dar və sə­mə­rə­li fəa­liy­yə­ti döv­rü isə 1792-1809-cu il­lə­ri əha­tə edir” [3].

“Rəs­sa­mın kral III Ge­or­qun tən­qid olun­du­ğu ka­ri­ka­tu­ra­sı­nı kra­la gös­tə­rən­də o, ik­rah his­si ilə de­miş­di: “Mən be­lə sə­nət nö­vü ta­nı­mı­ram…” Bu­nu eşi­dən­dən son­ra rəs­sam çək­di­yi ikin­ci ka­ri­ka­tu­ra­da Ge­or­qu əlin­də tut­du­ğu ka­ri­ka­tu­ra­ya küt si­fət­lə ba­xan və­ziy­yət­də təs­vir et­miş­dir” [3].

C.Qil­re­yin məş­hur “Nə­həng zob­lar zi­ya­fət­də” (1787) ka­ri­ka­tu­ra­sın­da da III Ge­orq, kra­li­ça So­fi­ya Şar­lot­ta və Uels şah­za­də­si hə­dəf se­çil­miş­dir. Bu rəsm­də qa­dın pal­ta­rı ge­yin­miş kral, onun xa­nı­mı və şah­za­də ma­sa ar­xa­sın­da əy­ləş­miş və ac­göz­lük­lə ye­mək ye­yən və­ziy­yət­də təs­vir olun­muş­dur. Mü­əl­lif rəs­min mər­kə­zin­də yer­ləş­dir­di­yi iri lə­yə­nin için­də ye­mək yox, qı­zıl suk­kə­lər çək­mək­lə “qəh­rə­man­lar”ın pu­la, var-döv­lə­tə hə­ris­li­yi­ni, ta­ma­hı­nı və iş­ta­ha­sı­nı gös­tər­mə­yə na­il ol­muş­dur.

s%c9%99kil-3-a

Kral və onun ailə üzv­lə­ri­ni gü­lünc və­ziy­yət­də təs­vir edən C.Qil­rey ştrix­lər va­si­tə­si­lə gah kəs­kin, gah da in­cə for­ma­lar ya­rat­ma­ğa mü­vəf­fəq olur­du. Bə­zən bu təs­vir­lər per­so­naj­la­rın is­ti­fa­də et­dik­lə­ri söz­lər və rep­li­ka­lar əsa­sın­da ha­zır­la­nan şə­ki­lal­tı mətn­lə mü­şa­yi­ət olu­nur­du. Mü­əl­li­fi ol­du­ğu əsər­lər­də o, per­so­naj­la­rın re­al pro­to­tip­lər­lə port­ret ox­şar­lı­ğı­nı ta­ma­şa­çı­ya çat­dır­maq­da öz ba­ca­rı­ğı­nı, fit­ri is­te­da­dı­nı nü­ma­yiş et­di­rir­di. Bu sı­ra­dan rəs­sa­mın 1797-ci il­də dərc olun­muş “Toy ge­cə­si” ka­ri­ka­tu­ra­sı­nı xü­su­si qeyd et­mək la­zım­dır. Yük­sək rəsm mə­də­niy­yə­ti ilə se­çi­lən C.Qil­rey bu əsə­rin­də şar­jın bü­tün im­kan­la­rın­dan mə­ha­rət­lə is­ti­fa­də et­miş­dir. Əsər­də bü­tün kral ailə­si­ni, onun ət­ra­fı­nı asan­lıq­la ta­nı­maq müm­kün­dür. Ka­ri­ka­tu­ra­da kra­lın dörd qı­zın­dan bi­ri­nin – 30 yaş­lı Şar­lot­ta­nın Vür­tem­berq şah­za­də­si Frid­rix Vil­helm ilə 1797-ci il­də bağ­lan­mış ni­kah mə­ra­si­mi təs­vir olun­muş­dur. Kəs­kin if­şae­di­ci tən­qi­di ilə se­çil­mə­yən, özün­də da­ha çox yu­mor və gü­lüş da­şı­yan bu ka­ri­ka­tu­ra əs­lin­də xü­su­si ola­raq hə­min mə­ra­sim mü­na­si­bə­ti­lə çə­kil­miş­dir (rəs­min toy gü­nü çap olun­ma­sı rəs­sa­mın onu bir ne­çə gün əv­vəl çək­di­yi­ni və məhz bu mə­ra­sim üçün ha­zır­la­dı­ğı­nı sü­but edir). Eh­ti­mal olu­nur ki, Vür­tem­berq şah­za­də­si Frid­rix Vil­hel­min Lon­don­da olar­kən al­dı­ğı bir ne­çə ka­ri­ka­tu­ra və sa­ti­rik rəsm ara­sın­da iki kral ailə­si­nin it­ti­fa­qı­na həsr olun­muş, özün­də yu­mor və gü­lüş da­şı­yan bu əsər də ol­muş­dur. Ta­ma­şa­çı­da tə­bəs­süm do­ğu­ran, in­cə yu­mor­la iş­lən­miş bu ka­ri­ka­tu­ra bəl­kə də rəs­sa­mın ye­ni ailə qu­ran­la­ra gü­lüş sov­qa­tı idi [4] (şə­kil 3).

C.Qil­re­yin kra­lın və onun ailə­si­nin tən­qi­di­nə yö­nəl­miş çox­say­lı ka­ri­ka­tu­ra­la­rı sı­ra­sın­da 1792-ci il­də nəşr olun­muş “Ye­mək­dən doy­ma-yan” əsə­ri diq­qət çə­kir. Uels şah­za­də­si­nin ac­göz­lü­yü və qa­rın­qu­lu­lu­ğu təs­vir edil­miş bu rəsm­də şah­za­də ye­mək qa­lıq­la­rı ilə do­lu olan süf­rə ar­xa­sın­da tox­luq­dan ta­qət­siz, kres­lo­ya sə­rə­lən­miş və­ziy-yət­də gös­tə­ril­miş­dir. Şiş­man qa­rın­lı “qəh­rə­man”ın şal­va­rı­nın düy­mə­lə­ri açıl­mış, ji­le­ti cə­mi bir düy­mə ilə zor­la bağ­lan­mış­dır. Ar­xa plan­da isə qi­da­lan­ma və pəh­riz möv­zu­sun­da bir ne­çə əsə­rin mü­əl­li­fi ki­mi ta­nın­mış ve­ne­si­ya­lı za­də­gan Lui­ci Kar­na­ro­nun di­var­dan asıl­mış port­re­ti­ni, onun ya­nın­da isə gerb ki­mi ha­zır­lan­mış boş­qab, çən­gəl və bı­çaq təs­vir­lə­ri­ni gör­mək olar. Qi­da və mət­bəx­lə bağ­lı hə­min ele­ment­lə­ri gös­tər­mək­lə mü­əl­lif ta­ma­şa­çı­ya bu per­so­na­jın sö­zün əsl mə­na­sın­da qa­rın­qu­lu ol­du­ğu­nu çat­dır­ma­ğa ça­lış­mış­dır.

s%c9%99kil-4

Rəs­sa­mın “Ka­bus” ka­ri­ka­tu­ra­sın­da da Uels şah­za­də­si hə­dəf se­çil­miş, onun sər­xoş­lu­ğu, qa­rın­qu­lu­lu­ğu, əh­li-kef hə­yat tər­zi if­şa olun­muş­dur. Rəsm­də şah­za­də öz çar­pa­yı­sın­da son də­rə­cə sər­xoş və­ziy­yət­də və ge­yim­də yat­mış şə­kil­də təs­vir edil­miş­dir. Dö­şə­mə­də­ki boş iç­ki bu­tul­ka­la­rı, ba­kal­lar ta­ma­şa­çı­ya “qəh­rə­man”ın son də­rə­cə sər­xoş ol­du­ğu­nu və bu acı­na­caq­lı və­ziy­yə­tin onun üçün adi hal ol­du­ğu­nu ay­dın gös­tə­rir. Rəs­min ön pla­nın­da şah­za­də­nin bö­yük əmi­si Kam­ber­lend her­so­qu Uilyam Aqus­tus ka­bus ki­mi təs­vir edil­miş­dir. San­ki qa­ra tüs­tü­nün için­dən çıx­mış, anor­mal bə­dən öl­çü­lə­ri­nə ma­lik olan her­soq Uilyam sər­xoş qo­hu­mu­nun bu acı­na­caq­lı və­ziy­yə­ti­nə əsə­bi­lə­şə­rək ona öz ira­dı­nı bil­di­rir. Her­so­qun əlin­də­ki qum saa­tı za­ma­nın şah­za­də­nin əley­hi­nə iş­lə­di­yi­ni xa­tır­la­dır.

Rəs­sa­mın er­kən əsər­lə­rin­dən bi­ri olan “Bo­na­par­tın so­nu” ka­ri­ka­tu­ra­sın­da yer kü­rə­si­nin üzə­rin­də otur­muş və bir-bi­ri ilə dö­yü­şən iki per­so­naj – İn­gil­tə­rə­ni təm­sil edən III Ge­orq və Fran­sa­nı təm­sil edən Na­po­le­on təs­vir olun­muş­dur. Ka­ri­ka­tu­ra­da cə­sa­rət­li və güc­lü gö­rü­nən kral­dan Na­po­leo­nun ar­tıq bir ne­çə zər­bə al­dı­ğı­nı və əzi­lə­rək ar­xa­ya çə­kil­di­yi­ni gör­mək olar. Bu rəsm­də Fran­sa­nın qa­ran­lıq, İn­gil­tə­rə­ni isə dün­ya­nın işıq­lı tə­rə­fi ki­mi gös­tə­ril­mə­si sa­də, la­kin tə­sir­li təb­li­ğat va­si­tə­si ki­mi qiy­mət­lən­di­ri­lə bi­lər. Qeyd et­mək la­zım­dır ki, Na­po­le­on iş­ğa­lı za­ma­nı in­gi­lis ka­ri­ka­tu­ra­çı­la­rı bir cəb­hə­dən çı­xış edə­rək çox­say­lı pat­rio­tik ruh­lu və­rə­qə­lər dərc et­di­rir­di­lər. Hə­min və­rə­qə­lər­də möv­cud təh­lü­kə­ni ki­çilt­mə­yə ça­lı­şan rəs­sam­lar iş­ğal­çı­nı zə­if, in­gi­lis kra­lı­nı və xal­qı­nı isə güc­lü və məğ­lu­be­dil­məz qəh­rə­man ki­mi təs­vir edir­di­lər. Bu sı­ra­dan C.Qil­re­yin yük­sək pe­şə­kar­lıq­la iş­lə­yib ha­zır­la­dı­ğı “Na­po­leo­nun ar­zu­la­rı”, “Con Bu­lun na­ha­rı” (Con Bul in­gi­lis­lər­də mil­li per­so­naj, kra­la sa­diq fer­mer ob­ra­zı­dır), “Con Bul Fran­sa gə­mi­lə­ri­ni bom­ba­la­yır”, “Fran­sız azad­lı­ğı və in­gi­lis kö­lə­li­yi” və di­gər əsər­lə­ri gös­tər­mək olar.

C.Qil­re­yin 1803-cü il­də nəşr olun­muş “Nə­həng­lə­rin kra­lı və ba­la­ca Bo­ni” ad­lı qra­fik və­rə­qə­sin­də ka­ri­ka­tu­ra us­ta­sı əzə­mət­li gö­rün­mə­yə ça­lı­şan, özün­dən ra­zı və müş­tə­beh Na­po­leo­nu, məğ­lu­be­dil­məz du­ru­şu­na bax­ma­ya­raq, cı­lız, zə­if və bü­tün in­san mən­fi­lik­lə­ri­nə ma­lik bir “qəh­rə­man” ki­mi təs­vir et­miş­dir.

Rəs­sa­mın 1805-ci il­də dərc edil­miş və “Şam ye­mə­yi” ki­mi də ta­nı­nan “Pu­dinq təh­lü­kə al­tın­da­dır” ad­lı məş­hur ka­ri­ka­tu­ra­sın­da ma­sa ar­xa­sın­da yer kü­rə­si­ni bö­lüş­dü­rən Na­po­le­on Bo­na­part və İn­gil­tə­rə­nin baş na­zi­ri U.Pitt təs­vir olun­muş­dur. Ka­ri­ka­tu­ra­da Na­po­le­on ac­göz­lük­lə Av­ro­pa­nı kə­sib öz qa­bı­na qo­yur, U.Pit­tin pa­yı­na isə boş oke­an dü­şür (şə­kil 4).

C.Qil­re­yin “Bəd­hey­bət” (1821), “Əda­baz­lar”, “Dəb­də olan tə­zad” (1792) ki­mi rəsm­lə­rin­də isə dəb­lə ge­yin­mə­yi hə­yat ama­lı­na çe­vir­miş, ge­yim­dən kult ya­rat­mış “qı­zıl” gənc­lik if­şa olu­nur­du. O il­lər na­zik də­ri­dən ha­zır­lan­mış ayaq­qa­bı­lar üzə­rin­də qı­zıl və ya gü­müş rəng­li toq­qa, nə­zə­rə çar­pan bö­yük düy­mə­lər, bu­rul­muş pa­rik­lə­rə qo­yul­muş ki­çik bə­zək­li pa­paq­lar və s. de­tal­lar Lon­don mo­da­baz­la­rı­nı adi in­san­lar­dan fərq­lən­di­rən ge­yim ele­ment­lə­ri idi. Be­lə ele­ment­lə­rin if­rat də­rə­cə­yə çat­dı­rıl­dı­ğı hal­lar ka­ri­ka­tu­ra­çı rəs­sa­mın gö­zün­dən ya­yın­mır, mo­da­baz­lar onun sa­ti­ra­sı­na tuş gə­lir­di.

1500-ə ya­xın ka­ri­ka­tu­ra və sa­ti­rik rəs­min mü­əl­li­fi ol­muş C.Qil­re­yin Bö­yük Bri­ta­ni­ya­nın baş ha­ki­mi Loyd Ke­no­nun “Qa­nun qar­şı­sın­da ha­mı ey­ni mə­su­liy­yət da­şı­yır!” söz­lə­ri­nə çək­di­yi “Fa­ro­nun qız­la­rı­nın qa­yı­dı­şı” (1796), alim­lə­rin yer­siz təd­qi­qat­la­rı­nı tən­qi­di­nə yö­nəl­miş “El­mi təd­qi­qat­lar” (1802), Döv­rün ən qor­xu­lu xəs­tə­lik­lə­ri­nə həsr olun­muş “Qa­ni­çən” (1799), Os­man­lı im­pe­ri­ya­sı­nın Av­ro­pa­da­kı sə­fi­ri Yu­sif Ağa əfən­di­nin İn­gil­tə­rə­yə sə­fə­ri­ni işıq­lan­dı­ran “Fran­sız­la­rın son ümid­lə­ri” (1793), XVI Lü­do­vi­kin eda­mın­dan son­ra Fran­sa ilə İn­gil­tə­rə ara­sın­da baş ver­miş mü­ha­ri­bə­yə həsr olun­muş “Fran­sa zə­fə­ri­nin zir­və­si” (1793) ki­mi əsər­lə­ri ka­ri­ka­tu­ra­se­vər­lər üçün bö­yük xə­zi­nə­dir [5].

Si­ya­si ka­ri­ka­tu­ra­nın ata­sı sa­yı­lan C.Qil­re­yin ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nı araş­dır­mış mü­tə­xəs­sis­lə­rin fik­ri­nə gö­rə, onun əsər­lə­ri­nin da­vam­lı və küt­lə­vi nəş­rin­də Xan­na Xamf­re­yin əvəz­siz xid­mət­lə­ri ol­muş­dur. Nəş­riy­yat sa­hi­bi Uilyam Xamf­re­yin ki­çik ba­cı­sı olan Xan­na Xamf­rey də Lon­don­da öz şəx­si nəş­riy­ya­tı­nı aç­mış (hə­min dövr­də bu, qa­dın üçün qey­ri-adi bir hal he­sab edi­lir­di) və tez­lik­lə onu Lon­do­nun ən bö­yük nəş­riy­yat­la­rın­dan bi­ri­nə çe­vir­miş­dir. Xan­na Xamf­rey özü ka­ri­ka­tu­ra­çı ol­ma­sa da, bu sə­nə­ti se­vir, Qil­re­yin ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nı yük­sək qiy­mət­lən­di­rir­di. Rəs­sa­mın əsər­lə­ri­nin ək­sə­riy­yə­ti məhz bu xa­nı­mın nəş­riy­ya­tın­da çap olun­muş­dur. Tə­sa­dü­fi de­yil­dir ki, Qil­re­yin “Çox sü­rüş­kən­dir” ad­lı məş­hur ka­ri­ka­tu­ra­sın­da ar­xa plan­da Xan­na Xamf­re­yin ti­poq­ra­fi­ya­sı­nın fa­sa­dı təs­vir olun­muş­dur [6].

Uilyam Ho­qart ya­ra­dı­cı­lı­ğı­nın vur­ğu­nu olan Ceyms Qil­re­yin əsər­lə­rin­də onun ya­ra­dı­cı­lı­ğı­na xas mo­tiv­lər, ya­naş­ma­lar ay­dın hiss olu­nur. Ka­ri­ka­tu­ra­nın bo­ya­kar­lıq­da müs­tə­qil bir is­ti­qa­mət ki­mi in­ki­şaf et­di­ril­mə­si, is­tər si­ya­si, is­tər so­si­al, is­tər­sə də məi­şət möv­zu­lu ka­ri­ka­tu­ra­nın ge­niş ic­ti­ma­iy­yə­tə ta­nı­dıl­ma­sı məhz U.Ho­qart və C.Qil­re­yin adı ilə bağ­lı­dır. İn­gil­tə­rə­nin ən məş­hur sa­ti­rik qra­fi­ka us­ta­la­rın­dan bi­ri ol­muş Qil­re­yin məh­sul­dar və sə­mə­rə­li fəa­liy­yə­ti nə­ti­cə­sin­də ka­ri­ka­tu­ra XVI­II əsr­də müs­tə­qil in­cə­sə­nət nö­vü sta­tu­su­nu əl­də et­miş­dir. İc­ti­mai qü­sur­lar­la, na­dan­lıq və sa­vad­sız­lıq, zə­if­lik və hə­ris­lik ilə mü­ba­ri­zə­də tər­bi­yə va­si­tə­si ki­mi is­ti­fa­də olu­nan sa­ti­ra və yu­mor jan­rı xü­su­si par­laq­lı­ğı ilə in­gi­lis ədə­biy­ya­tı və in­cə­sə­nə­tin­də ar­tıq özü­nü təs­diq­lə­miş, Bri­ta­ni­ya ada­la­rı sa­kin­lə­ri­nin mil­li xa­rak­te­ri­nin, gün­də­lik hə­yat­la­rı­nın bir his­sə­si­nə çev­ril­miş­di.

 

ƏDƏ­BİY­YAT:

1.Герман М. Уильям Хогарт и его время. Л.: Искусство, 1977, 526 с.

2.Арт Планета Small Bay, художестенно-исторический музей. Хогарт Уильям. Творчество, картины и биография. URL: http://smallbay.ru/article/culture_ england_hogart.html

3.Свободная енциклопедия, Википедия. Гилрей, Джеймс URL:  https://ru.wikipedia.org/ wiki/Гилрей_Джеймс

4.Анатомия схема: как работает английская карикатура. Arzamas, журнал. 13 апреля, 2016, URL:https://arzamas.academy/mag/286-caricature

5.Академик, Словари и энциклопедии на Академике.Европейское искусство: Живопись. Скульптура. Графика: Энциклопедия URL: http://evropeyskoe_iskusstvo. academic.ru/224/Гилрей

6.The O