AZƏRBAYCAN MİLLİ KONSERVATORİYASI

«Konservatoriya» jurnalı 2026 № 2 (71)

ƏLİYEV Elçin Mahir oğlu

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının magistrantı

Ünvan: Ə.Ələkbərov küç. 7

E-mail: elcinbakumree@gmail.com

ORCID: 0009-0002-5797-0852

Elmi rəhbər: Sənətşünaslıq doktoru, professor

Kamilə DADAŞ-ZADƏ

UOT: 78.083

DOI: 10.62440/AMK2026-2.s.6-18

 

AZƏRBAYCAN QARMONUNUN MİLLİ RƏQS MUSİQİMİZƏ TƏSİRİ PROBLEMİNİN SİSTEM-ETNOFONİK ASPEKTLƏRİ

 

Xülasə: Məqalədə Azərbaycan qarmonunun milli rəqs musiqisinin struktur-ifadə xüsusiyyətlərinə təsir mexanizmi və rəqs mühitinin alətin ifa modeli ilə repertuarının formalaşmasına göstərdiyi yönəldici təsir sistem-etnofonik yanaşma əsasında təhlil olunur. Tədqiqat göstərir ki, qarmonun diatonik modeldən xromatik modelə keçidi xalq musiqisinin məqam-intonasiya tələbləri ilə şərtlənmişdir. Qarmonun fasiləsiz səs istehsalı və özünümüşayiət imkanı rəqs musiqisinin davamlı ritmik hərəkət prinsipi ilə uzlaşaraq alətin bu mühitdə aparıcı mövqeyini formalaşdırmışdır. Müəllif rəqslərinin yaranması, körük titrəməsinin notasiya problemi və Basqalı rəqsinin təfsir fərqi nümunəsində qarmonun unikal fonik keyfiyyətlərini əsaslandırır.

Açar sözlər: Azərbaycan qarmonu, sistem-etnofonik metod, milli rəqs musiqisi, körük titrəməsi, notasiya, müəllif rəqsləri, Basqalı, ifaçı-bəstəkar

endir

PDF

ƏDƏBİYYAT:

  1. Abdullayeva, S.A. Azərbaycan xalq çalğı alətləri. Bakı: Adiloğlu, 2002, 454 s.
  2. Abdullayeva, S.A. Azərbaycan çalğı alətləri dünyanı valeh edir. Bakı: Elm və Təhsil, 2016, 288 s.
  3. Abıyev, S. Qarmon alətinin təkamül və inkişaf mərhələləri. / Türksoylu xalqların musiqi mədəniyyətində tədqiqi problemlər: XIII Beynəlxalq elmi-praktiki konfransın materialları. Bakı: Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti, 2014, s. 141-143.
  4. Mirzəyev, Z.Q. Azərbaycan qarmonu. Bakı: Elm və Təhsil, 2005, 160 s.
  5. Nəcəfzadə, A.İ. Çalğı alətlərimiz. Bakı: Min bir mahnı, 2004, 128 s.
  6. Nəcəfzadə, A.İ. Azərbaycan çalğı alətlərinin izahlı lüğəti. Bakı: Min bir mahnı, 2004, 224 s.
  7. Nəcəfzadə, A.İ. Etnoorqanologiya: musiqi təmayüllü ali məktəblər üçün dərslik. Bakı: Azərbaycan Milli Konservatoriyası. 2016, 240 s.
  8. Qarayev, E.A. Azərbaycan musiqi ifaçılığında qarmon alətinin rolu. // Azərbaycan Dövlət Xoreoqrafiya Akademiyasının Elmi Məcmuəsi. Bakı, 2022, s. 153-160.
  9. Rəhmanlı, Ə.M. Qarmon ifaçılığı sənəti və onun Azərbaycanda tədrisi. Bakı: MBM nəşri, 2014, 704 s.
  10. Rəhmanlı, Ə.M. Müxtəlif tərkibli instrumental ansambllarda qarmon alətinin rolu. / Türksoylu xalqların musiqi mədəniyyətinin tədqiqi problemləri: / XIV Beynəlxalq elmi-praktiki konfransın materialları. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti. Bakı: 2015, s. 39-47.
  11. Sadıqov, Ə.H. Azərbaycan qarmonunun təkmilləşdirilməsinə dair. // “Konservatoriya” sənətşünaslıq üzrə elmi jurnal. № 4 (49), 2020, s. 8-16.
  12. Sadıqov, F.R. Azərbaycan qarmonu. Bakı: Gənclik, 2020, 400 s.
  13. Анкуда, Н.Н. Этническая инструментальная традиция западной части Смоленской области: дис. … канд. искусствоведения. Санкт-Петербург: РИИИ, 2025, 206 с.
  14. Земцовский, И.И. Текст — культура — человек. // “Музыкальная академия”. Москва, 1992, № 4, с. 3-6.
  15. Мациевский, И.В. Народная инструментальная музыка как феномен культуры. Алматы: Дайк-Пресс, 2007, 520 с.
  16. Bose, F. Musikalische Völkerkunde. Freiburg im Breisgau: Atlantis-Verlag, 1953, 197 s.
  17. Hornbostel, E. von, Sachs, C. Systematik der Musikinstrumente. // Zeitschrift für Ethnologie, Bd. 46, H. 4-5, Berlin, 1914, p. 553-590.
  18. MuseScore.com. Rəqəmsal not kitabxanası və paylaşma platforması. Köçürmə Florian Alexandresku. Elektron mənbə, 04.16.2026. URL:https://musescore.com/user/3833651/scores/26275384
  19. Qarmon.az. Azərbaycan qarmon sənətinə dair məlumat bazası. Elektron mənbə, 07.15.2026. URL: https://qarmon.az/az/azerbaycan-qarmonu/qizil-fond/ifacilarin-siyahisi/90
  20. Scribd.com. Rəqəmsal kitabxana və sənəd paylaşma platforması. Elektron mənbə, 04.16.2026. URL:https://www.scribd.com/document/404267754/Bellows-Shake-Book
  21. YouTube.com. Video paylaşma platforması. Ənvər Sadıqovun ifası (1997). Elektron mənbə, 04.16.2026. URL:https://www.youtube.com/watch?v=zQKUVX2cnnE
  22. Sahə materialı: Dadaşov Zahir. Həzi Aslanov qəsəbəsi, Aftandil İsrafilov adına emalatxanada aparılmış müsahibənin materialları. Bakı, 13 fevral 2026-cı il, saat 11:30. [Müəllifin şəxsi arxivi].

АЛИЕВ Эльчин Махир

Магистрант Азербайджанской Национальной Консерватории

 

СИСТЕМНО-ЭТНОФОНИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПРОБЛЕМЫ ВЛИЯНИЯ АЗЕРБАЙДЖАНСКОГО ГАРМОНА НА НАЦИОНАЛЬНУЮ ТАНЦЕВАЛЬНУЮ МУЗЫКУ

 

Аннотация: В статье анализируется механизм влияния азербайджанского гармона на структурно-выразительные особенности национальной танцевальной музыки и формирующее воздействие танцевальной среды на исполнительскую модель и репертуар инструмента в контексте системно-этнофонического подхода. Исследование показывает, что переход гармона от диатонической к хроматической модели был обусловлен ладово-интонационными требованиями народной музыки. Непрерывное звукоизвлечение и возможность инструмента одновременно с основной музыкальной линией аккомпанировать самому себе, согласуясь с принципом непрерывного ритмического движения танцевальной музыки, сформировали ведущую позицию гармона в данной среде. На примере авторских танцев, проблемы нотации тремоло мехом и различий интерпретации танца «Басгалы» обосновываются уникальные фонические качества гармона.

Ключевые слова: Азербайджанская гармонь, системно-этнофонический метод, национальная танцевальная музыка, авторские танцы, танец Басгалы, исполнитель-композитор на гармони

 

ALIYEV Elchin Mahir

Master’s Student of the Azerbaijan National Conservatory

 

SYSTEM-ETHNOPHONIC ASPECTS OF THE PROBLEM OF THE AZERBAIJANI GARMON’S INFLUENCE ON NATIONAL DANCE MUSIC

 

Abstract: The article analyzes the mechanism of the Azerbaijani garmon’s influence on the structural and expressive features of national dance music and the formative impact of the dance environment on the instrument’s performance model and repertoire within the system-ethnophonic approach. The study demonstrates that the garmon’s transition from a diatonic to a chromatic model was conditioned by the modal-intonational requirements of folk music. The instrument’s continuous sound production and self-accompaniment capacity, aligning with the principle of uninterrupted rhythmic movement in dance music, established the garmon’s leading position in this milieu. The unique phonic qualities of the garmon are substantiated through the emergence of composer-performer dance pieces, the problem of bellows shake notation, and the interpretive differences observed in the transcription of the Basqali dance.

Keywords: Azerbaijani garmon, system-ethnophonic method, national dance music, bellows shake, notation, composer-performer dances, Basqali, performer-composer

 

Rəyçilər:

sənətşünaslıq doktoru, professor Kamilə Dadaş-zadə;

sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Gülnarə Manafova.

Mövzuya uyğun