AZƏRBAYCAN MİLLİ KONSERVATORİYASI

“KONSERVATORİYA” № 3, 2015

 

Lalə HÜSEYNOVA

Azərbaycan Milli Konservatoriyasının

 elmi işlər üzrə prorektoru

sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

 

 

Yüksək  meyar və  keyfiyyət keşiyində:

Dadaş Dadaşovun bəstəkar və müəllim portretinə bəzi ştrixlər

 

 Bəstəkar və müəllim, əməkdar incəsənət xadimi, xalq artisti, Azər­bay­can Milli Konservatoriyasının professoru Dadaş Dadaşov bu il şərəfli ömür yo­lunun çox əlamətdar bir tarixini – 80 yaşını qeyd edir. Hər zaman özünü tərifdən, reklamdan uzaq tutan Dadaş müəllim, nəhayət bu şanlı yubiley ilində geniş ictimaiyyət qarşısına çoxşaxəli yaradıcılığını dolğun şəkildə sərgiləyən böyük bir Musiqi Festivalı ilə çıxdı. Bu xoş olayın öl­kə­mizin əsas akademik musiqi səhnəsi – M.Maqomayev adına Azərbay­can Dövlət Filarmoniyasında baş tutması isə ona ayrıca bir əzəmət aşıla­dı. Bir neçə gün ərzində bəstəkarın müxtəlif illərdə yazılmış kamera və irihəcmli orkestr əsərləri, o cumlədən “Azərbaycan” simfonik poeması və I simfoniyası, Qanun və simfonik orkestr üçün 3 hissəli konserti, Kamera simfoniyası, çeşidli instrumental və vokal əsərləri, mahnıları respublika­mı­zın aparıcı musiqi kollektivlərinin və ifaçılarının təqdimatında dinləyi­ci­lərə ərməğan edildi. Ü.Hacıbəyli adına Azərbay­can Dövlət Simfonik or­­kestri (dirijor – Fəxrəddin Kərimov), Qara Qarayev adına Dövlət Ka­me­­ra orkestri (dirijor – Teymur Göyçayev), Azərbaycan Dövlət Xalq Çal­­ğı alətləri orkestri (dirijor – Ağaverdi Paşa­yev) və tanınmış solistlərin ifa­sında Dadaş Dadaşovun 60 illik bəstəkarlıq fəaliyyətinə geniş bir fes­ti­val formatında güzgü tutuldu. Bu əlvan musiqi panoramı musiqi icti­ma­iy­­yətinə Dadaş Dadaşovun yaradıcılıq prioritet­ləri, düşüncə tərzi və üslu­bu­nun təkamülü haqqında dolğun təsəvvür əldə etmək üçün də yaxşı für­sət yaratdı.

 İlk növbədə onu vurğulayaq ki, Dadaş Dadaşov musiqinin müxtəlif janrlarında özünü rahat hiss edən və ifadə etməyi bacaran bir sənətkardır. O, həm simfonik orkestrin imkanlarına, həm xalq çalğı alətlərinin incə­lik­lərinə, həm də kamera janrlarının xüsusiyyətlərinə yaxşı bələddir. Bəs­tə­karın yaradıcılıq çantasında bütün bu istiqamətlər təmsil olunsa da, on­lar kəmiyyət baxımından çox deyil. Bu da Dadaş Dadaşovun bəstəkar­lıq prin­siplərinin bir vacib cəhətinə dəlalət edir. O, bədii nəticələrini də­fə­lər­lə təkrarlamaqdan, tirajlamaqdan uzaq olan sənətkarlarımızdandır. Bəstə­ka­rın simfonik musiqi nümunələrinin yazılma tarixləri də bunu aydın gös­tə­rir. D.Dadaşovun üç simfoniyası müvafiq surətdə 1981, 2006 və 2012-ci illərdə ərsəyə gəlmişdir. Bu əsnada bir epizodu xatırlayıram. 1985-ci il­də,  Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının Böyük Bətən Müharibə­sinin 40 il­liyinə həsr olunmuş Plenumunda Dadaş müəllimin “Böyük Vətən mü­ha­ribəsində həlak olmuş azərbaycanlıların xatirəsinə” adlı Simfoni­ya­sı­nın premyerası oldu. Bu, bəstəkarın çoxhissəli simfoniya janrında ilk işi idi. Yaxşı yadımdadır, plenuma Moskva Konservato­riya­sın­dan təşrif bu­yur­muş tanınmış musiqişünas, sənətşünaslıq doktoru Yelena Dolinskaya mü­zakirələr zamanı yetkin bəstəkarın I simfoniya ilə çıxış etməsinə təəc­cü­bünü gizlədə bilməsə də, bu faktı özünətələbkarlığın bariz nümunəsi ki­mi xüsusi vurğuladı. Həqiqətən də, simfonik musiqi sahəsində ilk qə­ləm təcrübəsi olan uğurlu diplom işi – Simfonik poe­madan (onu da qeyd edək ki, 1963-cü ildə yazılmış bu əsər bir sıra nü­fuzlu festivallarda mü­əllifinə başucalığı gətirmişdir) uzun illər sonra bəstəkar yenidən sim­fo­nik janrda öz sözünü deməyə, ciddi şəkildə düşü­nüb-daşındığı fikir­lə­ri­ni ortaya qoymağa ərk etmişdi. 6 hissəli miqyaslı partiturada bu aşıq-aş­kar hiss olunurdu. Şostakoviç simfonizmi­nə, Cövdət Hacıyev ənə­nələrinə istinadən yazılmış bu  böyük musiqi lövhəsində bəstəkarın fəl­səfi ümümiləşdirmələr aparmaq iqtidarı göz qabağında idi. Dadaş Dadaşov haqqında yazıl­mış məqalələrdə artıq dəfələrlə yer almış Y.Dolinskayanın bəzi fikirlərini bir daha diqqətə çatdırmaq istərdik: “Şübhəsiz ki, D.Dadaşovun hərb və sülh mövzusunun təcəssümü ilə bağlı simfoniyası ciddi bir işdir. Ar­xi­tektonika mütənasibliyi, parlaq müa­sir səs koloriti, səs simvolikasından fəal istifadə, ümumi emosional gər­gin­lik əsərin cəlbedici xüsusiyyətlə­rin­dən­dir”. Təqdirəlayiq haldır ki, bəstəkarın yaradıcılığına həsr olunmuş fes­tival proqramlarında onun hər üç simfoniyasını, o cümlədən 3 hissəli Simli simfoniyası və 3 hissəli Kamera simfoniyası, habelə kamera orkes­tri üçün parlaq konsert pyeslərini yenidən canlı ifada eşitmək imkanı ya­ran­dı.

Axtarışlara meyl, hər səsin qədrini bilmək kimi iş prinsipi bəstəkarı da­ha inadla və davamlı surətdə kamera musiqisi sahəsində çalışmağa sövq edib. Dadaş müəllimin yaradıcılıgında bu sahə Simli kvartet, Simli trio, Kvartet-poema, artıq pianoçuların tədris və konsert repertuarına daxil ol­muş və seriya texnikasını milli məqamlarla üzvi çulğalaşdırmış “24 pre­lüd” silsiləsi, Etüd-skertso, habelə Rəsul Rzanın sözlərinə orijinal bir tər­kib – metso-soprano, fleyta, piano və violonçel üçün yazılmış “Rənglər” sil­siləsi, Almaz Yıldırımın sözlərinə səs və piano üçün “Azərbaycan” bal­ladası kimi maraqlı və sanballı əsərlərlə təmsil olunub. Bu əsərlərin hər biri dəyərli sənət nümunəsi kimi musiqi salnaməmizdə yer alıb, onların mə­ziyyətləri barədə musiqişünaslarımız  tutarlı sözlərini söyləyib. Mə­sə­lən, professor İmruz Əfəndiyeva D.Dadaşova həsr etdiyi “Axtarış yol­la­rının bəhrəsi” məqaləsində yazır: “Dahi şairimiz Rəsul Rzanın “Rəng­lər” silsiləsinə Dadaş Dadaşovun bəstələdiyi vokal əsəri Azərbaycan ka­me­ra-vokal musiqisində bir növ yenilikdir. Bəstəkar şairin silsiləsindən beş şeir seçmiş və XX əsr musiqisinin bədii-estetik imkanlarından bəh­rə­lə­nərək gözəl hisslərlə səciyyələnən dərin mənalı kompozisiya yarat­mış­dır”. Professor Ramiz Zöhrabov isə öz məqaləsində Dadaş Dadaşovun vi­o­lin, viola və violonçel üçün yazdığı Triosunu Azər­baycan musiqisində bu tərkibdə yazılmış ilk və uğurlu əsər kimi xüsusi vurğulayır.

Şübhəsiz ki, Dadaş Dadaşovun əldə etdiyi uğurlarının mənbəyində şəx­si keyfiyyətləri ilə yanaşı, bir sənətkar kimi formalaşdığı dövrün, mühitin ro­lu böyük olub və mükəmməl, keyfiyyətli təhsil faktoru bu sırada, zən­ni­mizcə, ön sırada dayanır.

Dadaş Dadaşov keçən əsrin 50-60-cı illərinin son dərəcə tələbkar bir mu­siqi mühitində böyüyüb boya-başa çatmış və musiqi təhsilinin bütün pil­lələrini layiqli şəkildə adlamışdır. Milli musiqi ifaçısının ailəsində dün­yaya göz açan bəstəkar 1 saylı Uşaq musiqi məktəbini bitirdikdən sonra 1950-54-cü illərdə Asəf Zeynallı adına Musiqi Texnikumunda tanınmış tarzən və pedaqoq Adil Gərayın tar sinfində püxtələşmiş, pers­pek­tivli və istedadlı gənc tar ifaçılarından biri olmuşdur.

Məlumdur ki, 1952-ci ildə Hacı Xanməmmədovun bəstələdiyi ilk tar konserti yeni ifa tərzi və virtuoz texnika nümayiş etdirmək həvəsi ilə ya­şa­yan gənc tarzənlərə böyük meydan açdı və onları bir daha geniş səp­ki­də tarın əzəli repertuarı çevrəsindən çıxmağa sövq etdi. Musiqi texniku­mun­da bu yeni məcraya cəsarətlə baş vuran ilk tələbə isə Dadaş Dadaşov idi: 17 yaşlı gənc tarzən musiqimizin ilk tar konsertini hətta Maestro Ni­ya­zinin idarəsilə Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Simfonik orkes­tri ilə çalmaq şansı qazanmışdı. Elə bunun nəticəsidir ki, Musiqi Texni­ku­munu əla qiymətlərlə başa vuran D.Dadaşov görkəmli bəs­tə­karımız Səid Rüstəmovun rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri orkestrinə işə dəvət olunaraq 10 ilə yaxın bu kollektivdə həvəslə çalış­mışdır. Bu fəaliyyətin Da­daş Dadaşovun gələcək bəstəkarlıq təcrübə­lərində rolu da çox əhə­miy­yət­li oldu. Çünki milli orkestrlə sıx təmasda keçən illər Dadaş Dadaşo­vun, ümumiyyətlə, bu sahəyə bir bəstəkar kimi sönməyən marağını şərt­lən­dirib.

Dadaş müəllim daim böyük həvəslə xalq çalğı alətləri orkestri üçün ya­zıb-yaradır, orkestrin orijinal əsərlərə tələbatını dərindən anlayaraq (mə­lumdur ki, mövcud xalq çalğı alətləri orkestrləri əksər hallarda köçür­mə­lərlə, yəni simfonik və kamera orkestri üçün yazılmış əsərlərin xüsusi ver­siyaları ilə kifayətlənməli olur) vaxtaşırı onun repertuarını yüksək key­­fiyyətli partituraları ilə zənginləşdirir. Bəstəkar xalq çalğı alətləri or­kestri üçün müxtəlif illərdə bəstələnmiş (1966, 1972, 1983, 2005, 2014) 5 bö­yük süitanın, habelə bir sıra məşhur pyeslərin müəlli­fidir. Bu əsərlər şab­londan uzaq, təravətli obraz-intonasiya dairəsi ilə diqqəti cəlb edir. Əsər­lərin bir mühüm kefiyyəti də onların dolğun orkestr səslənməsidir. Orkestrləşdirmə ustası olan Dadaş müəllim adətən, bu sayaq əsərlərin or­kestr üslubuna xas olan yeknəsəqlikdən (unison səslən­mələr, alət qrup­la­rı­nın qeyri-mütənasib tənzimi) qaçmağın yollarını gözəl duyur. Simfonik or­kestrlə müqayisədə xalq çalğı alətləri opkestr­lərimizin nisbətən məh­dud imkanları bəstəkar üçün əngəl törətmir, əksinə ona yaradıcılıq fanta­zi­yasından, bu sahədə geniş bilgilərindən maksimum bəhrələnməyə mey­dan açır.

Dadaş Dadaşovun milli musiqi alətlərinə olan xüsusi marağı digər janr­lar­da da özünü büruzə verir. Bu baxımdan bəstəkarın bir tarixi xid­məti xü­susi vurğulanmalıdır. Dadaş Dadaşov Azərbaycan musiqisində Qanun və simfonik orkestr üçün ilk konsertin müəllifidir. Bu konserti Dadaş mü­əl­limin xoşbəxt taleli (bəlkə də ən xoşbəxt taleli) əsəri adlan­dırsam, zən­ni­m­cə, yanılmaram. Əvvəla, 2009-cu ildə ərsəyə gəlmiş qanun konser­ti­nin (I hissəsinin) premyerası çox əlamətdar mədəniyyət bayramında – Azər­baycan Bəstəkarlar İttifaqının 75 illik yubileyilə bağlı düzənlənmiş Mu­siqi Festivalında baş tutdu və elə ilk ifadan diqqət çəkdi. Daha sonra bu konsert 2012-ci ildə Ukraynada keçirilən “Azərbaycan musiqisi gün­lə­rində” və Tatarıstanda baş tutmuş “Türkdilli ölkə bəstəkar­larının I Mu­si­qi Festivalında” səslənmişdir. Bütün bu ifaları bilavasitə izləmək imka­nı əldə etmiş bir şəxs kimi qeyd etməliyəm ki, Dadaş Dadaşovun qanun kon­serti dinləyicilər və mütəxəssislər tərəfindən xüsu­si rəğbətlə qarşı­lan­mış, haqlı olaraq yüksək rəylərə layiq görülmüşdür. Qədim qanun alə­ti­nin məxsusi tembr çalarını böyük simfonik orkestrin zəngin səs palitrası ilə uzlaşdırmış bəstəkar musiqi toxumasını milli musiqinin cazibədar, də­yiş­kən və mürəkkəb ritm-intonasiya formulları üzərində qurmaqla uğurlu bə­dii nəticə əldə etmişdir. Əsərin məziyyətləri haqqında ünlü bəstəkarlar tərəfindən səsləndirilən qiymətli fikirlər Dadaş Dadaşovun bu əsərinin heç şübhəsiz ki, əsl müvəffəqiyyətindən xəbər verir.

Bəstəkarın qanun alətinə böyük marağını 1996-cı ildə bəstələdiyi “Çi­na­rənin sevinci” adlı qanun və piano üçün parlaq Skertso əsəri də nüma­yiş etdirir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, hər iki əsər qanunçalan Çinarə Mü­təllimovanın ilk ifasında məşhurlaşmışdır. Əməkdar artist fəxri adına layiq görülmüş bu gənc və istedadlı qanun ifaçısının ən müxtəlif reper­tu­a­rı əxz etməyə qadir universal qanun çalan kimi yetişməsində və ümu­miy­­yət­lə, qanun ifaçılığında son illər müşahidə edilən yeni virtuoz ifa üs­lu­­bu­nun yaranmasında bu əsərlərin rolu danılmazdır. Bu fikirləri digər is­te­dadlı və gənc ifaçı – kamançada virtuoz ifa tərzi ilə diqqət çəkən Azər­bay­can Milli Konservatoriyasının tələbəsi Mədinə Şahgəldiyeva barə­sin­də də demək mümkündür. 2013-cü ildə V Beynəlxalq Ü.Hacıbəyli Mu­si­qi Festivalı zamanı Bəstəkarlar İttifaqının kamera salonunda D.Dada­şo­vun kamança və fortepiano üçün “Əlvan naxışlar” kapriççiosunun yad­da­qa­lan premyerası oldu. Bu əsər, onu xüsusi bir şövq və məharətlə ifa edən Mədinə Şahgəldiyevanın potensial imkanlarını yeni çalarlarla “bərq vurmağa” gözəl zəmin yaratdı. Əlamətdardır ki, bu parlaq konsert pyesi Mədinə Şahgəldiyevaya bir sıra nüfüzlu xarici festivallara dəvət də qa­zan­dırdı. Tatarısatan Bəstəkarlar İttifaqının sədri, görkəmli tatar bəstə­ka­rı, xalq artisti, “Avrasiya Beynəlxalq Musiqi festivalı”nın bədii rəhbəri Rə­şid Kalimullinin dəvətilə Kazan şəhərinə yollanmış Mədinə Şahgəl­di­ye­va növbəti festivalda bu əsərin əla ifası ilə dinləyiciləri heyrətlən­dir­miş­di. Təbii ki, bütün bunlar ilk növbədə bəstəkar-ifaçı tandeminin uğur­lu nəticələridir. Dadaş Dadaşovun “Əlvan naxışlar” kapriççiosu isə ka­man­ça repertuarında hətta bir virtuozluq rəmzinə də çevrilə bilər.

Deyilən faktlar Azərbaycan Milli Konservatoriyasının professoru Da­daş Dadaşovu həm də həssas bir pedaqoq kimi də səciyyələndirir. Dadaş müəllim uzun illərdir ki, konservatoriyada “Partitura oxunuşu” fənnini tədris edir. Bəstəkarlıq sənətinin sirlərinə qüdrətli bəstəkarımız, milli sim­foniya janrının banilərindən biri – Cövdət Hacıyevin sinfində yiyələn­miş bəstəkar nəinki ustadının yaradıcılıq ənənələrini layiqincə davam et­di­rir, eyni zamanda onun ciddilik, dürüstlük, məsuliyyət və tələbkarlıq ki­mi möhkəm pedaqoji prinsiplərinə də öz müəllimlik fəaliyyətində hər zaman sadiq qalır. İstedadlı və qabiliyyətli tələbələrinin gələcək “aqibəti” onu qəlbən narahat edir və Dadaş müəllimlə bu təhsil ocağında birgə ça­lış­dığım qısa müddətdə artıq bunun şahidi olmuşam.

 Ömrün müdriklik çağına – 80 yaşına dürüst və ləyaqətli ömür yaşa­maq­la gəlib çatmış Dadaş Dadaşov indi də daim yaradıcılıq axtarış­la­rın­da, istedadlı gənc nəsil sorağındadır. Qoy bu şərəfli yolda ona hər zaman uğur yar olsun!

 

Mövzuya uyğun