AZƏRBAYCAN MİLLİ KONSERVATORİYASI

“KONSERVATORİYA” № 2, 2016

Yeganə TAPDIQOVA

Ü.Hacıbəyli adına BMA-nın dissertantı,

baş müəllimi

Bakı, Nəsimi rayonu, Şəmsi Bədəlbəyli 98

Email: yegana55@rambler.ru

 UOT 787.5                                                     

Azərbaycan bəstəkarlarının arfa ilə ansambl əsərləri

(Aida Abdullayevanın köçürmələri əsasında)

 

 

Xülasə: Yeganə Tapdıqova tərəfindən təqdim edilən “Azərbaycan bəstəkarla­rı­nın arfa ilə ansambl əsərləri (Aida Abdullayevanın köçürmələri əsasında)” adlı məqa­ləsində Aida Abdullayevanın yaradıcılığında ansambl musiqisi haqqında  danışılır. Həm­çinin, təqdim edilən məqalədə Aida Abdullayeva tərəfindən köçürülən Azərbay­can bəstəkarlarının arfa ilə əsərləri nəzərdən keçirilir.

Açar sözlər: ifaçılıq, pedaqoq, arfa, ansambl, əsərlər

 

 

Müasir musiqiçinin pro­fessional hazırlığı solo ifa bacarığına ma­lik olmaqla yanaşı, həm də an­sambl çal­ğısına yiyələnmək, savadlı, hərtərəfli inkişaf etmiş mütəxəssisin tərbiyəsinə yönəl­məkdir. Ansamblda çalmaq musiqiçinin vacib professional keyfiyyətlərinin formalaşmasına şərait yaradır, müştərək ifa hissini, ştrixlərin vahid şəkildə oxunmasını, musiqi ifadəsini cümlələrə ayırmaq duyğusunu, art­i­kul­yasiyanı, ritm dəqiqliyini tərbiyə edir. Ansambl ifası  musiqi quru­lu­şun­da bədii mə­na­nın tamlığı kimi mənimsəməyi öyrədir. Təsadüfi deyil ki, məşhur arfa ifaçısı,  Azər­bay­canın əməkdar artisti Aida xanım Ab­dul­la­ye­va­ öz təcrübəsi əsasında Azərbaycan bəs­tə­kar­la­rının əsərlərini arfa dueti üçün işləmiş və bilavasitə arfanın iştirakı ilə ansambl əsərlərinin redaktoru olmuşdur. A.Abdullayevanın pedaqoji və ifaçılıq fəaliyyəti Azərbaycan arfa sənətinin tarixində, Ü.Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının arfa sinifinin  təşəkkülündə  və inkişafında çox böyük rol oynamışdır. Azərbaycanın xalq artisti, professor Rauf Abdullayev qeyd edir: “O, bizim ölkəmizdə professional arfa sənətinin təməlini qoyaraq çoxlu peşəkar arfa ifaçıları yetişdirmişdir, onlardan bəziləri hal-hazırda Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Simfonik orkestrində artıq mənim idarəm altında fəaliyyət göstərirlər” (1).

Aida xanım təkcə ifaçılıq fəaliyyətində  deyil, tədris prosesi üçün zəruri olan  metodik işlərin hazırlanmasında  da bacarığını  parlaq nümayiş etdirmişdir. O, həm musiqi nəzəriyyəsi, həm ifaçılıq tarixinə dair geniş biliyə malik idi və arfa  repertuarının zənginləşdirilməsi istiqamətində də böyük yaradıcılıq işi aparmışdır.  A.Abdullayeva repertuarda Azərbaycan bəstəkarlarının əsərlərinin daha geniş yer  tutması üçün böyük həvəslə çalışırdı. O, Azərbaycan bəstəkarlarının əsərləri üzərində daim işləmiş, arfa üçün çoxsaylı köçürmə və transkripsiyalar, o cümlədən arfanın iştirakı ilə müx­təlif tərkibli çoxsaylı ansambl for­ma­la­rını yaratmışdır. Bu əsərlər hal-hazırda tədris və konsert təcrübəsində mühüm yer tutur.

Moskva Konservatoriyasının profes­sorları — SSRİ Xalq artisti V.Q.Dulova və Rusiyanın Xalq artisti K.Erdeli A.Abdullayevanın bir insan kimi şəxsiy­yətinə dəfələrlə öz hörmətini bildirmişlər. V.Dulova öz rəyində yazır: “…A.Abdullayeva, ciddi, ağıl­lı pe­daqoq kimi öz müəllimlik fəaliy­yəti ər­zin­də bir xeyli peşəkar kadrlar ye­tiş­dir­miş­dir… Azərbaycanın geniş dinləyici dairəsində arfa musiqisinin təbliği kimi şərəfli bir vəzifəni yerinə yetirərək solo ko­nsertlərlə çıxış etmişdir… A.Q.Abdul­la­yeva bütün fəaliyyəti boyu Azər­bay­can­da arfa sənətinin təşəkkülünə şərait y­a­ratmışdır” (2).

Professor K.A.Erdeli də öz sinfində təhsil alan A.Abdullayevanın yaradıcılıq xidmətlərini yüksək qiymətləndirmişdir: “… Azərbay­canın ilk arfa ifaçısı A.Q.Abdullayeva öz bilik və bacarığını Azərbaycanda arfa sənətinin təbliğinə həsr edir. İstedadlı, ciddi və dərin düşüncəli musiqiçi kimi o, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında ilk peşəkar arfa ifaçıları yetişdirmişdir… Mən hesab edirəm ki, A.Q.Abdullayeva yüksək ifaçılıq, bədii və pedaqoji fəaliyyətə malikdir…” (2).

Aida xanım arfaçıların hərtərəfli inkişafına çalışır, onları yalnız solist kimi deyil, həm də ansambl ifaçısı kimi yetişdirirdi. Odur ki, solo arfa üçün əsərlərlə yanaşı o, arfanın iştirak etdiyi müxtəlif ansambllar üçün də köçürmələr edirdi ki, bunlar da mövzu, üslub, janr xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən son dərəcə fərqli olan nümunələr idi. Bu köçürmələr də ifaçılıq sənətinə mükəm­məl yiyələnən, arfanın təbiətinə, bütün nüansları və incəliklərinə yaxşı bələd olan əsl professionalın qələmindən çıxmış nümunələrdir.

A.Abdullayevanın diqqətini hər zaman müxtəlif yaradıcılıq üslubuna malik Azərbaycan bəstə­karlarının əsərləri cəlb edirdi. Aida xanım köçürmələr üzərində işləyərkən arfa üçün rahat faktura və applikaturanı nəzərə alır, arfada edilən “etuffe”, “flajoletlər”, “deka yanında çalma” kimi koloristik üsulları geniş tətbiq edir, düzgün  pedallaşdırmanı müəyyən edirdi.

Onun köçürmələri arfanın bədii və texniki imkanlarının nümayiş etdirilməsinə yönəldilərək əsərdə müəllif qayəsinin açılmasına tabe olunur. Müəlliflərin icazəsi ilə o, mətndə müəyyən dəyişikliklərə yol verir, ikili notlar, oktavalar, registrlərlə “sürüşmə” daxil edir, akkordların daha gö­zəl səslənməsi üçün onlara əlavələr edirdi. A.Abdullayeva tərəfindən yüksək professionallıq səviyyəsində yerinə yetirilmiş köçürmələr haqqında bəstəkarların da rəyi müsbət olmuşdur.

A.Abdullayeva Ü.Hacıbəylinin “Koroğ­lu” ope­ra­sından, A.Zeynallının “Muğam­sa­ya­ğı”, Ə.Bədəlbəylinin “Qız qa­lası”, Q.Qarayevin “Yeddi gözəl” və “İldırımlı yollarla” baletlərindən, “Xo­reo­qr­a­fik süita” və “Don Kixot” simfonik qra­vürlərindən fraqmentləri, Z.Bağırovun (klarnet və arfa üçün “Romans”), X.Mirzə­za­də­nin (dörd arfa üçün “Allegro”), A.Dadaşovun “Adajio”, Z.Ba­ğırovun “Rapsodiya”sını  arfanın iştirakı ilə müxtəlif ansambl tərkibi üçün işləyib.

A.Abdullayevanın işləmələrinin böyük qismi Z.Ba­ğı­rovun əsərləridir. “Ro­mans” ad­lı əsərdə arfa tam şəkildə mü­şa­yiət edən alət kimi təqdim olunaraq, klar­n­etin kantilen melodiyasını davam et­di­rir. Z.Ba­ğırovun iki arfa və qanun üçün bəstələdiyi “Rapsodiya”sında arfa texnikasının mürəkkəb növləri öz əksini tapmışdır. Bəstəkar bu əsərdə “Çahargah”, “Se­gah” və “Bayatı-Şiraz” muğam­larının into­na­si­ya­la­rından bəhrələnərək, milli baş­lan­ğı­cı böyük ustalıqla ifadə etmişdir. A.Ab­dul­­l­ayeva “Rapsodiya”nı iki arfa üçün iş­lə­məklə alətin professional imkanlarının ge­niş diapazonunu nümayiş etdirmiş və səs koloritinin dinamikasına xüsusi diq­qət ayırmışdır.

X.Mirzəzadənin əlverişli faktura şər­hi, orijinallığı və parlaqlığı ilə seçilən dörd ar­fa üçün “Allegro”su 1987-1988-ci il­lər­də A.Ab­dullayeva tərəfindən redaktə edil­miş­dir. X.Mirzəzadənin kvarteti – parlaq kon­sert pyesi olaraq, dörd arfanın növ­bə ilə solo ifa­sı üzərində qurulub. Qeyd etmək lazımdır  ki, 70-ci il­lərdə A.Abdul­la­ye­va arfa ifa­çı­la­rının ansamblını ya­ratmışdı. Bu an­samblın tərkibinə onun sinfinin tələbələri da­xil idi. Arfa ifa­çı­larından ibarət ansambl həmin dövrün bir çox bayram konsertlərinin iştirakçısı ol­ub. Ansamblın reper­tu­a­rı­na A.Abdullayevanın işləmələri, o cüm­lə­dən X.Mirzəzadənin “Allegro”su da daxil idi.

A.Dadaşovun arfa və violonçel üçün “Adajio” pyesinin, A.Zeynallının “Muğamsayağı” əsərinin skripka və arfa üçün işləmələri böyük maraq kəsb edir. Həcminə görə kiçik olan bu əsərlərdə folklor intonasiyalı material fərdi şəkildə əks etdirilir. A.Zeynallının pyesi arfada çalmağa yeni başlayan ifaçılar üçün arfa çətinliklərini nəzərə alır. Bu əsərdə muğam improvizəliliyinin instrumental konsertlə üzvi sintezi özünü göstərir. A.Abdullayevanın Azərbaycan bəstəkarlarının opera, balet və simfonik əsərlə­rindən fraqmentlər əsasında arfa duet və kvar­tetləri, habelə, arfanın iştirakı ilə simli alətlərin triosu üçün yaratdığı transkri­p­­siyalarında onun qeyri-adi istedadı üzə çıxır.

 Arfa ifaçılarının an­sambl repertuarının əsas hissəsini Q.Qa­ra­yevin musiqisi təşkil edir. Bəstəkarın “Don Kixot” simfonik qravürlərindən “Al­donsa”nın skripka və iki arfa, “İl­dı­rım­lı yollarla” baletindən “Qızların rəqsi”nin skripka və iki arfa, “Qızların gi­tara ilə rəqsi”nin və “Saray qızlarının rəq­si”nin iki arfa üçün transkripsiyası, eləcə də “Yeddi gözəl” baletindən “Hind gö­zə­li”, “Çin gözəli” iki arfa üçün uyğ­u­n­laş­dı­rıl­mış yüksək bədii dəyərə ma­lik ansambl nömrələridir.

“Don Kixot” simfonik qravürləri bəs­təkarın eyniadlı filmə yazdığı mu­si­qi­si əsasında ərsəyə gəlib. Əsərin lirik cəhətləri poetik, coşqun “Aldonsa” ob­razının səciyyəsinə həsr olunan qra­vür­də öz əksini tapmışdır. Skripkanın eks­pres­siv melodiyası A.Abdullayevanın iki arfa üçün işləməsində harmonik ar­dı­cıl­lıq­larla dolğunlaşır. Q.Qarayevin “Yeddi gö­zəl” baletindən “Hind gözəlinin rəqsi” na­dir zərifliyi və incəliyi ilə fərqlənir. İşləmədə arfa duetinin qeyri-adi tembr koloritinin  istifadəsi həmin nöm­rə­nin musiqi surətinə xüsusi həlimlik və sə­mi­milik bəxş edir. “Hind gözəli”nin rəqsi rən­garəng tonal ziddiyyətləri, alətlərin imi­tasiyalı səsləşməsini canlandırır.

Q.Qarayevin Cənubi Afrika yazıçısı P.Ab­rahamsın süjeti əsasında yazılmış ikinci – “İldırımlı yollarla” baletinin mu­si­qisindən A.Abdullayevanın diqqətini iki rəqs cəlb edib. Q.Qarayev me­lo­di­ya­la­rının parlaq nümunəsi olan xəfif, ca­zi­bə­li “Qızların rəqsi” öz məqam xü­su­siy­yət­ləri, maraqlı ritmik şəkli ilə xalq melodiyalarına yaxındır. “Qız­la­rın gitara ilə rəqsi”, cazibədar Fanni baş­da olmaqla coşqun və ehtiraslı xəyal­lar aləminə aparır. Bu rəqsdə dəyişkən, zə­rif və incə xüsusiyyətlər musiqi mate­rialının üslub itiliyi ilə növbələşir. A.Ab­dull­ayevanın transkripsiyasında iki arfa üçün duet bu nömrənin musiqi surətinə sə­ciyyəvi tembr xarakteri və orkestr nəfisliyi bəxş edir.

A.Abdullayevanın köçürmələri və re­daktəsi altında Azərbaycan bəstəkarlarının ansambl əsərləri faydalı dərs vəsaiti ki­mi milli arfa repertuarını zən­gin­ləş­dir­miş­dir. İnanırıq ki, böyük bədii zövqlə və alətin spe­si­fikasına dərin bələdliklə tərtib edilən bu vəsait bundan sonra da arfa ifaçısının professional hazırlı­ğın­da vacib rol oynayacaq, arfa ifaçısına an­samblda ifa bacarığına yiyələnməyə kö­mək edəcəkdir.

Beləliklə, milli musiqi mədəniyyətimizin tarixində Aida Abdullayevanın xidmətlərini qiymət­ləndirdikdə deyə bilərik ki, o, Azərbaycan arfa məktəbinin yaradıcısı olaraq, bu sahədə müəyyən ifaçılıq və pedaqoji ənənələrin əsasını qoymuşdur. Taleyini arfa sənətinə bağlamış A.Abdullayeva bütün mənalı ömrünü Azərbaycan arfa məktəbinin yaradılmasına həsr etmiş, milli musiqi tarixinə əbədi olaraq öz adını yazmışdır.

 

ƏDƏBİYYAT: 

  1. Aida Abdullayevanın şəxsi arxivi.
  2. Ü.Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasının arxivi.
  3. Tapdıqova Y. Azərbaycan bəstəkarlarının arfa ilə ansambl əsərləri (A.Abdullayevanın köçürmələri və redaktəsi əsasında). B.: Oka Ofset, 2012, 114 s.

 

Егяна Таптыгова

Старший преподаватель и диссертант БМА

Произведения азербайджанских композиторов c участием арфы

(на основе переложений Аиды Абдуллаевой)

Резюме

В представленной статье говорится о творчестве Аиды Абдуллаевой в области ансамблевой музыки. Также в статье рассматриваются произведения азербайджанских композиторов с участием  арфы, переложенные Аидой Абдуллаевой.

Ключевые слова:  арфа, Аида Абдуллаева, переложения

 

 

Egana Taptigova 

 Senior Lecturer and Candidate for a degree of BMA

Works of Azerbaijani composers with participation harp

(arrangement by Aida Abdullayeva)

 Summary

The present article of Egana Taptigova refers to the work of Aida Abdullayeva in ensemble music. The article also considers the works of Azerbaijani composers, featuring harp, transcribed by Aida Abdullayeva.

Key words: harp, Aida Abdullayeva, arrangement

 

Rəyçilər: sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, professor K.Nəsirova

əməkdar incəsənət xadimi, professor N.Abbaszadə

Mövzuya uyğun